Дабыл

Дабыл – қазақтың ұрмалы музыкалық аспабы. Дабыл ежелден дыбыс беру құралы болған. Дауысы зор болғандықтан дабылды ертеде жаугершілікте ел шетіне жау келгенін хабарлауға, жауға аттанар жасақты жиюға қолданған.
Қазақ ауыз әдебиетінде дабыл ер жігіттің негізгі бес қаруының бірі ретінде айтылады. XVIII-XIX ғғ. жататын батырлық жырлар мен дастандарда, ғалымдардың этнографиялық жазбаларында дабыл аспабы жайлы деректер жиі кездеседі.
Қытай деректерінде ғұн дәуірінде дабыл әскердің байрақ, туының дәрежесінде құрметтелетінін дәлелдейтін екі дерекке кез болдық. Қытайдың «Ши цзи» дерекнамасында: «Б.з.б. 119 жылы қытайдың қолы ғұндарға жорық жасаған кезде қытай әскерінің қолбасшысы Хо Цюй-бин ғұндардың шығыс дацзян князінің туы мен қоса дабылын тартып алды» (В.С.Таскин. 1968.) деген дерек қалдырыпты. Тағы да В.С.Таскиннің айтуынша аталмыш дерекнамада: «Сол жылы (б.з.б. 119 жылы) қытай қолы ғұндардың шығыс қанатының көсемінің туын, дабылын тартып алды» дейді. Ендеше бұл ежелгі дәуірден түркілер үшін дабыл аспабы елдіктің, ұлттың қасиетті символы болған тудың дәрежесінде құрметтелетінін көрсетеді. Дабыл – әскердің рухы, жаны, айбыны. Сондықтан да ту мен дабыл елдіктің, егемендіктің бір нышаны деудің еш артықтығы жоқ.
Дабылға ұқсас аспаптар көптеген халықтарда сақталған. Мысалы: әзербайжандарда – табль, қырғыздарда – дообул, өзбектерде – даул, армяндарда – доол, арабтарда – тэвл.

Аспаптың жасалу технологиясы
Дабылдың шанағы тал, қайың, тораңғы секілді ағаштардан дөңгелек шеңбер түрінде иіліп, оған тері қапталып жасалады. Алып жүруге ыңғайлы болуы үшін қайыс бау немесе ағаш тұтқы бекітіледі. Дабыл арнайы қол шоқпармен ұрып ойналады. Дабылдың екі түрлі үлгісі сақталған. Оның бірі – шеңбер аумағы 1 м 56 см-лік фольклорлық мақсатта көне аспаптар ансамблі үшін қолданылатын шағын түрі, екіншісі шеңбер аумағы 3 м 40 см, ені 30 см, биікт. 1 м 50 см болып келетін үлкен жорық дабылы.
Музыкалық аспаптарға арналған мал терісін пайдалану және оны қаптап жасау күрделі әдістермен атқарылады. Ол үшін мал терісін немесе қарнын дөңгелек ағаш шанаққа керіп қаптайды. Жаңа сойылған малдың жүнін қырқып алып, сары етін сыпырып алады. Аспаптарға қолданатын тері жарғақтың жүні жас кезінде жидітіп алынады. Тазартудың екі тәсілі бар және ол күрделі әдіспен игеріледі. Бірі – и салу тәсілі. Бүл тәсілде идің быршыған өткір иісін теріге сіңдірмей жасау маңызды. Екіншісінде – теріні жібітіп барып, өткір ұстарамен түгі сылынып алынады. Содан соң түксіз терінің шуашы мен шайыры кеткенше жуылады. Әбден тазарған кезде теріні шала кептіріп алып қолданады.
Шанағы төзімді әрі сәнді болу үшін сыртынан өн бойын қуалай айналдыра тері қаптап, оның сыртын күйдіру әдісімен өрнектер салып безендіреді. Халық шеберлері кейде шеңбер сыртына мүйіз, сүйек, үкі, шашақ салып та жасайды. Шанақтың бір бүйіріне қолға ұстайтын тұтқасы қайыстан өріп тағылады. Дабылды саусақпен немесе арнайы жасалатын басы жұмыр шағын таяқшамен ұрып ойнайды. Даусы – терінің жұқа немесе қалыңдығына, терінің қатты немесе орташа керілуіне және арнайы жасалған қорапта сақталуына байланысты болып келеді. Дабылдың шанағы тал, қайың, тораңғы секілді иілуге көнетін ағаштардан жасалады.
Жорық дабылы – үлкен етіп жасалады. Жалпы шеңбер аумағы – 3 метр 40 см, биігі – 1 метр болып келеді. Оның екі жағын қаптауға екі түйенің терісі жұмсалады. Даусы 3-4 шақырым жерге дейін естіледі, даусы күркіреген күндей зор. Мұны дайындау дабылды жасау әдіс-тәсілімен бірдей.

Дабыл

Дабыл – ударный музыкальный инструмент казахского народа. С древних времён он был сигнальным инструментом. Поскольку звук инструмента был громким, его использовали для подачи сигнала о наступлении врага, для мобилизации войска.В устной казахской литературе дабыл предстаёт как один из пяти главных оружий казахского батыра. В казахских эпических поэмах, этнографических трудах ученых XVIII-XIX вв., устных повествованиях встречается много упоминаний об инструменте.Воины применяли дабыл во время военных походов или когда возвращались с поле боя в родные края. Инструмент делали разных форм, в зависимости от высоты звука. Дабыл с сильным звучанием, что встречается в устной литературе, был особо крупного размера. Он упоминается также в эпических поэмах XVI-XVII вв.В китайских источниках есть две записи, где говорится, что дабыл гунны чтили на уровне знамя войска. Из китайского источника «Ши цзи»: «В 119 г. до н.э. во время похода китайских войск на гуннов китайский полководец Хо Цюй-бин отобрал знамя и дабыл у князя восточного дацзян» (В.С. Таскин. 1968). Также В.С. Таскин отмечает, что в записях этого китайского источника говорится: «В том же году (119 год до н.э.) китайское войско отобрало знамя и дабыл предводителя гуннов восточного крыла». Данный факт наглядно показывает, что дабыл был символом государственности и нации, его чтили также как и знамя. Дабыл – дух и душа армии. Этот вид инструмента сохранился у многих народов. Например: табль – у азербайджанцев, дообул – у киргиз, даул – у узбеков, доол – у армян, у арабов – тэвл. 
‍Изготовление инструмента
‍Корпус дабыла делают из ивы, берёзы, тополя, сгибают в круг и натягивают кожу телёнка или верблюда  возрастом от двух до шести месяцев.  Для удобства при транспортировке к нему прикрепляют сыромятный ремень или деревянную рукоятку. Играют на дабыле специальной ручной дубиной. Сохранился инструмент в двух образцах. Первый – небольшой вид, применяемый в ансамблях древних инструментов в фольклорных целях 1 м 56 см в окружности, второй – большой походный дабыл 3 м 40 см в окружности, ширина 30 см, высота 1,5 м.Использование шкуры животного и натягивание на инструмент происходит путём сложных методик. Для этого шкуру или брюхо натягивают деревянный корпус. Шерсть свежезаколотого животного стригут, очищают от мяса. Шерсть кожи животного, которое будет использовано для инструмента, заранее переваривают. Есть два способа очищения и обе они сложные методики. Первое – закваска для кожи. В данной методике важно, чтобы прокисший запах закваски не впитался в кожу. Второе – размочить кожу и затем острой бритвой сбривают подшерсток. После чистую шкуру промывают, пока не смоется едкий запах и пот. Очищенную кожу используют в полусухом виде.Чтобы корпус был твёрдым и украсить его, снаружи обивают кожей, методом обжига наносят орнаменты. Народные мастера нередко прикрепляют к инструменту рога, кости, перья, бахрома. С одной стороны корпуса приделывают рукоять из сыромятины. На дабыле играют пальцами или небольшими молоточками с шаровой головкой. Звук зависит от толщины кожи, силы натягивания, сохранности в специальной коробке.Походный дабыл – делают больших размеров. Общая окружность – 3м 40 см, высота – 1 м. Используется шкура двух верблюдов, чтобы натянуть кожу с обеих сторон инструмента. Звук слышен на расстоянии 3-4 километров.

Адырна

Адырна – сан ғасырды артта қалдырып, тағдырдың талай тезінен өткен ерекше аспаптардың бірі. Адырна аспабының тұрқы алғашқыды батырлардың басты қаруының бірі – садақ секілді болып, кейін келе бұғы, марал, киік, бөкен сынды аңдардың тұрқына ұқсатылып жасалды. Аспапта ойналған кез келген әуез адам жүрегінің нәзік иірімдерін дөп басып, көңіл күмбезіне орнайды. Сондықтан, қадалған жерін ойып түсер қарудың адуынын еске түсіргендіктен де осылай аталса керек. Адырна – көп ішекті қазақтың шертпелі аспабы. Оны тізенің үстіне немесе екі аяқтың ортасына қойып, иыққа тіреп шертіп ойнайды. Адырнаның бетін көн терімен қаптайды, өйткені шанағы қуыс болып келеді. Жан-жануарлардың пішініне ұқсас болып келгендіктен мүйізі мен құйрығының екі ортасына көптеген ішектер жүргізеді. Адырнамен фольклорлық, яғни ауызекі қолданыспен жеткен әуендер немесе шығармаларды, кейде шағын күйлерді, кейде тіпті бір күйдің жетегінде қосымша үн қосу үшін де пайдаланады.Адырнаның құлақтары арқылы ежелгі замандағылар ести білген деп сенген. Оның құлақтары арқылы ішектері жүргізіледі. Аспап ойнаушының қай қолмен тартатындығына көңіл бөлмейді, оны оңқай да, солақай да іліп тартып немесе шертіп те ойнай алады. Ең бастысы – аспаптың үнін бұзбай, шебер орындай білсе болғаны.

Konyrau

Konyrau is a musical instrument that was often used in the past to accompany folk songs and kuis (traditional instrumental compositions). It was used by kylkobyz players, shankobyz players, and also shamans. Dombra and kylkobyz players would attach the konyrau to the head, neck, or inside their instruments. Shankobyz players wore small bells on their fingers. These bells would produce sound when the player moved the shankobyz’s tongue with their finger. Shamans attached bells to the asatayak or kylkobyz, using them for healing purposes. Occasionally, they would shake the bells to amplify the sound of the kylkobyz or their own voice.

Konyrau was frequently used in customs, religious traditions, celebrations, and everyday life. Today, the sound of the bell continues to be used as music in orchestras such as Otyrar Sazy, Sazgen, and others. Making the Instrument
This instrument was made from corrosion-resistant materials such as brass, bronze, and melchior (nickel silver). Thanks to the attached internal tongue, the instrument can demonstrate a variety of sounds. The pitch depends on the density of the material. The number of tongues (internal clappers) can range from one to several. By external appearance and structure, the instrument is referred to as “zhylan bas” (snake-headed bell) or “ushburyshty konyrau” (triangular bell). The snake-headed bell is made by carving a snake figure out of wood, attaching several small bells, and playing it with a brass stick.

Қоңырау

Қоңырау – бұрын халық өнерпаздары көп қолданған музыкалық аспап. Ол халық әндері мен күйлерін сүйемелдеу үшін қолданылған. Оны қылқобызшылар, шаңқобызшылар, сондай-ақ бақсылар да пайдаланып келген. Домбырашылар мен қылқобызшылар қоңырауды аспаптың басына, мойнына немесе шанақтың ішіне іліп қоятын болған. Ал шаңқобызда ойнаған әйелдер шағын қоңырауды саусақтарына іліп алатын болған. Мұндайда қоңыраудың даусы шаңқобыздың тілшесін тартқылап отырған саусақтың қимылына орай шығады. Бақсылар қоңырауды асатаяқ пен қылқобыздың басына ілген, сөйтіп, оны өздері емдік жораларын орындаған кезде қолданған. Олар ара-арасында қоңырауды сілкілей отырып, қылқобыздың үнін немесе өзінің сарнаған даусын күшейте түсетін болған.

Қоңырау аспабы кезінде салт-жоралғы, діни әдет-ғұрыптар кезінде, мереке, мейрам шақтарында жиі қолданылған. Аспап «Отырар сазы», «Сазген» т.б. ұлттық дәстүрді насихаттаған оркестрлерде қолданыста. Аспаптың жасалу технологиясы
Қоңырау аспабын тот баспайтын жез, қола, мелхиор секілді металдардан жасаған. Ерекше пішінге түскен аспаптың ішіне тілше қадаған. Осы тілшесі арқылы қоңырау өз қасиетін көрсете алған. Ал қоңырау үнінің жуан, жіңішкелігі оның металының қалың, жұқалығына байланысты болған. Аспаптың жасалу әдісі мен құрылысы, сыртқы тұрқына байланысты «Жылан бас», «Үшбұрышты қоңырау» деп атайды. Жылан бас қоңыраудың тұрқы былайша келеді: жыланның бейнесін ағаштан жасап алып, оған бірнеше қоңырау іліп, жез таяқшамен қағып ойнайды.

Shankobyz

Shankobyz is an ancient Kazakh musical instrument. At the center of the instrument lies a pointed metal reed (tongue). A string is attached to the instrument, and by pulling or plucking it, the reed is set in motion, producing sound. There are also versions of the shankobyz made from iron. Historically, it was primarily played by women. The tuning of the instrument depends on the length and thickness of the reed.

Historical records indicate that by the second half of the 19th century, the shankobyz was found in all regions of Kazakhstan. The instrument is also widespread among Slavic and Turkic peoples, which contributed to its long preservation in Kazakh musical culture. In earlier times, the shankobyz was considered an instrument for women and children. There are several musical pieces composed specifically for it, such as Kyz Uzatu, Kyz zary, Kyz muny, and Shankobyz tolgauy.

The instrument’s construction is relatively simple and comes in various sizes. Both ends are pointed, and a reed resembling a lyre is mounted in the center. The end of the reed is bent into a rectangular shape, allowing it to vibrate when struck or plucked. The reed is anchored to the frame. During performance, the player’s cheeks act as a resonator, amplifying the sound.

Шаңқобыз

Шаңқобыз – бұл көне музыкалық аспап. Оның ортасында сүйір тілше болады. Шаңқобыз өңделген ағаш таспалардан жасалады. Шаңқобызға жіп байланып, сол жіпті серпіп тарту арқылы тілше тербеліске келтіріледі де, дыбыс шығады. Мұндай аспаптардың темір текшелерінен де жасалған түрлері бар. Бұл аспапта көбінде әйел адамдар ойнайтын болған. Аспапты күйге келтіру тілшенің ұзындығы мен қалыңдығына байланысты.

Шаңқобыз аспабы ХІХ ғасырдың екінші жартысында еліміздің әр өңірінде кездескендігі жөнінде дәлелдемелер бар. Шаңқобыз – көптеген ұлттарға тараған төл аспап: орыс, украин, татар, башқұрт, қалмақ, алтай, хакас, тува, якут, чуваш, мари, өзбек, ұйғыр, қарақалпақ, түркімен, дүңген, қырғыз халықтары арасына кеңінен тараған. Көршілес халықтарда кең тарауы оның Қазақстанда да көпке дейін сақталып келуіне себепші болған. Ертеде шаңқобыз кішкентай балалар мен әйелдер аспабы болған. Шаңқобызға арналған «Қыз ұзату», «Қыз зары», «Қыз мұңы», «Шаңқобыз толғауы» сияқты шағын күйлер шығарылған.

Шаңқобыздың құрылысы күрделі емес. Оның көлемін әр түрлі етіп жасайды. Ол екі жақ ұшы сүйірленген, ортасында жіңішке тілі бар лираға ұқсайды. Тілшенің ұшы тік бұрыштала иілген, ол тілшені шалып тербеліске келтіруге арналған. Тілшенің екінші ұшы жиекке бекітілген. Тілшенің тербелуіне ештеңе бөгет жасамауы тиіс. Ойнау кезінде ауыздың екі ұрты резонатор қызметін атқарып, дыбысты күшейтеді.